U okviru projekta „ECOBREEDS – Politike i strategije za zaštitu životne sredine i očuvanje stočarskih sistema i lokalnih rasa stoke u Jadransko-jonskoj regiji“, koji se realizuje uz sufinansiranje Evropske unije kroz program Interreg IPA ADRION, Grad Pirot sprovodi Pilot akciju „Proizvodi lokalnih rasa i kratki održivi lanci vrednosti“.
Cilj Pilot akcije je unapređenje tržišne vrednosti proizvoda nastalih od autohtonih rasa domaćih životinja, razvoj kratkih i održivih lanaca vrednosti, kao i jačanje veze između tradicionalnog stočarstva, lokalne proizvodnje, ruralnog turizma i očuvanja prirodnog i kulturnog nasleđa Pirotskog kraja.
Aktivnost je usmerena na valorizaciju dva prepoznatljiva lokalna proizvoda – Pirotskog sira i Pirotskog ćilima, koji predstavljaju važan deo identiteta ovog područja. Njihov kvalitet, autentičnost i prepoznatljivost neraskidivo su povezani sa očuvanjem autohtone rase ovaca pramenke, tradicionalnim načinima proizvodnje i znanjem koje se generacijama prenosi među lokalnim zajednicama.
Kroz realizaciju Pilot akcije sprovodi se sveobuhvatna analiza postojećih lanaca vrednosti koja obuhvata sve ključne aktere – od odgajivača ovaca i proizvođača mleka, preko prerađivača, proizvođača sira, tkalja i zanatlija, do trgovaca, ugostitelja, turističkih domaćinstava i krajnjih potrošača.
Jedan od osnovnih principa Pilot akcije jeste participativni pristup, koji podrazumeva aktivno uključivanje svih relevantnih zainteresovanih strana u planiranje i sprovođenje aktivnosti. Stočari, proizvođači sira, zanatlije, predstavnici turističkog sektora, lokalne institucije i stručne organizacije zajednički učestvuju u definisanju preporuka za unapređenje tržišne pozicije tradicionalnih proizvoda i razvoj novih modela saradnje.
Posebna pažnja posvećena je povezivanju tradicionalnih znanja i savremenih pristupa razvoju lokalnih proizvoda. Pirotski sir i Pirotski ćilim nisu samo proizvodi tržišne vrednosti, već predstavljaju rezultat višegeneracijskog prenosa znanja, veština i običaja koji su oblikovali kulturni identitet regiona. Očuvanje ovih proizvoda zahteva istovremeno zaštitu tradicionalnih metoda proizvodnje i prilagođavanje savremenim zahtevima tržišta.
U tom kontekstu, važnu ulogu ima autohtona rasa pramenka, koja predstavlja značajan genetički resurs i osnov tradicionalnog pastoralnog sistema. Ova rasa je prilagođena specifičnim planinskim uslovima Pirotskog kraja i doprinosi očuvanju karakteristika lokalnog mleka i vune. Očuvanjem pramenke ne štiti se samo biološka raznovrsnost, već i celokupan sistem znanja, običaja i pejzaža koji su nastajali vekovima kroz odnos čoveka i prirode.
Pilot akcija doprinosi i boljem razumevanju značaja ekosistemskih usluga koje pružaju tradicionalni sistemi stočarstva. Ekstenzivna ispaša ima važnu ulogu u očuvanju biodiverziteta, održavanju planinskih pašnjaka, sprečavanju degradacije pejzaža i očuvanju autohtonih životinjskih genetičkih resursa. Na ovaj način lokalni proizvodi dobijaju dodatnu vrednost, jer povezuju kvalitet hrane i zanatskih proizvoda sa zaštitom prirode i održivim upravljanjem prostorom.
Jedan od važnih ciljeva aktivnosti jeste unapređenje tržišne vidljivosti pirotskih proizvoda. Kroz razvoj savremenih marketinških pristupa, unapređenje komunikacije sa potrošačima, korišćenje digitalnih kanala promocije i jačanje priče o poreklu proizvoda, stvaraju se uslovi za bolje pozicioniranje lokalnih proizvoda na tržištu.
Poseban potencijal prepoznat je u povezivanju proizvoda sa ruralnim turizmom, gastronomijom i iskustvenim sadržajima koji omogućavaju posetiocima da upoznaju tradicionalne načine proizvodnje, lokalne običaje i prirodne vrednosti Pirotskog kraja.
Na osnovu rezultata sprovedenih analiza biće definisane preporuke za unapređenje postojećih brendova, kao i mogućnosti za razvoj zajedničkog teritorijalnog brenda koji bi dodatno istakao poreklo, autentičnost i kvalitet lokalnih proizvoda. Takav pristup doprinosi jačanju kratkih lanaca vrednosti, većoj povezanosti proizvođača i potrošača i stvaranju dodatne ekonomske vrednosti na lokalnom nivou.
Među ključnim potrebama prepoznatim kroz proces analize izdvajaju se unapređenje organizacije proizvođača, jačanje međusobne saradnje, dodatne obuke u oblasti proizvodnje, marketinga i digitalnih veština, podrška sertifikaciji i brendiranju, kao i unapređenje infrastrukture za malu i zanatsku proizvodnju.
Pilot akcija „Proizvodi lokalnih rasa i kratki održivi lanci vrednosti“ predstavlja primer kako očuvanje prirodnog i kulturnog nasleđa može biti povezano sa ekonomskim razvojem lokalne zajednice. Kroz saradnju proizvođača, institucija, turističkog sektora i stručne javnosti stvaraju se preduslovi za održivi razvoj ruralnih područja, očuvanje autohtonih rasa i jačanje lokalne ekonomije.
Kroz projekat ECOBREEDS, Grad Pirot nastavlja da promoviše pristup u kojem su zaštita biodiverziteta, očuvanje tradicionalnih praksi i razvoj lokalne ekonomije međusobno povezani ciljevi. Na taj način stvaraju se uslovi da Pirotski sir i Pirotski ćilim nastave da predstavljaju simbole autentičnosti, kvaliteta i jedinstvenog identiteta Pirotskog kraja – proizvode koji povezuju tradiciju, prirodu i održivi razvoj.
